Familieverbanden

Het stamverband, de clan, is voor Kyrgyzen gedurende vele eeuwen van levensbelang geweest. Nog steeds is de familie het belangrijkste, dan de grootfamilie en vervolgens het clanverband. Door het ontbreken van sociale verzekeringen is de familie je ‘sociale verzekering’ en behoort de familie voor je op te komen en eventueel financieel bij te springen in geval van nood. Het land is verdeeld in noordelijke en zuidelijke clans die niet veel met elkaar op hebben. Door de hoge bergen tussen noord en zuid was er eeuwenlang weinig onderlinge communicatie. De verhouding noord en zuid, doet denken aan die tussen de Walen en de Vlamingen in België (zij het dat ze dezelfde taal spreken).

Voorgeschiedenis

Bij de onafhankelijkheid van Kyrgyzstan in 1991 werd Akajev, afkomstig uit de noordelijke clans, de eerste president. Aanvankelijk gaf dit geen problemen; toen hij echter familieleden, allemaal uit het noorden op belangrijke posten (met bijbehorende salarissen) ging benoemen, leidde dit in het zuiden tot steeds meer ongenoegen. In 2005 tijdens de zogenaamde Tulpenrevolutie werd hij afgezet en vertrok hij vrijwillig naar Kazachstan, omdat hij bloedvergieten wilde voorkomen.
Bakijev was een leider van de oppositie en afkomstig uit het zuiden. Hij beloofde de corruptie te bestrijden en te zorgen voor een eerlijke verdeling van de welvaart. Ook het zuiden zou zich dan kunnen ontwikkelen en hij werd daarop gekozen tot nieuwe president.
Was Akajev een man met een zeer goede ontwikkeling en opleiding, Bakijev was een man van het volk, sprak geen talen en schroomde niet om in het openbaar te veel te drinken. Ook hij deed alles om zijn familie aan goede banen te helpen, al zijn broers kregen een hoge regeringsfunctie (ongeacht hun geschiktheid) en zijn zoon werd hoofd van de energievoorziening. Verder veranderde hij, in navolging van Kazachstan, de grondwet, zodat zijn zoon hem zou kunnen opvolgen. Hij vestigde dus als het ware een soort dynastie zoals de vroegere kaliefen. Van al zijn beloftes tot hervormingen en bestrijding van de corruptie kwam niets terecht; integendeel hij bleek corrupter dan zijn voorganger. Bij de laatste verkiezingen is er ernstig gefraudeerd om hem aan een overwinning te helpen.

Aanleiding tot recente onlusten

In 2009 heeft Bakijev onder druk van Poetin (Rusland) afgekondigd dat de Amerikanen niet langer gebruik mogen maken van de vliegbasis bij Bishkek. Voor de Amerikanen is deze vliegbasis van zeer groot belang voor het transport naar en van Afghanistan. Poetin wil echter niet dat de Amerikanen een vliegbasis hebben in ‘zijn achtertuin’. Rusland zelf heeft een veel kleinere vliegbasis in Kyrgyzstan, op ongeveer 60 km van de Amerikaanse basis. Poetin bood Bakijev meer dan een miljard dollar als hij de Amerikanen de huur zou opzeggen. Bakijev beloofde dit en kreeg een voorschot. Vervolgens ging hij met Obama onderhandelen. De Amerikanen hebben er alle belang bij om hun basis daar te houden en waren bereid drie maal zo veel huur te gaan betalen. De vliegbasis zou een andere functie krijgen: alleen bevoorrading.
In januari 2010 verhoogde de Kyrgyzische regering de prijzen voor energie. Dit gaf aanleiding tot veel ontevredenheid bij de bevolking, want de prijzen van alle goederen in Kyrgyzstan gingen hierdoor fors omhoog.
Op 1 april kwam de mededeling dat de energieprijzen nog eens met 30% verhoogd zouden worden. Kyrgyzstan is voor zijn energietoevoer afhankelijk van Rusland en Rusland had de belastingen op energie met 30% verhoogd. Hoewel het nooit met zoveel woorden is gezegd, zijn de Kyrgyzen er van overtuigd dat dit een straf is van Rusland voor het niet nakomen van de afspraak om de Amerikaanse basis te sluiten. Bakijev had zowel van Amerika als van Rusland geld gekregen, geld dat voor een groot gedeelte in eigen zak is verdwenen naar de opvatting van de meeste Kyrgyzen.
Omdat Bakijev zich intussen tot een dictator had ontwikkeld en geen oppositie duldde, was er al lang ongenoegen bij de bevolking. De prijsverhoging die per 1 april werd afgekondigd, deed de vlam in de pan slaan en in Talas, een provinciehoofdstad in het westen van het land, kwam de bevolking in verzet en toog naar het provinciale regeringsgebouw om te protesteren.
De nacht daarop werden alle oppositieleiders in het hele land door de politie van hun bed gelicht en gevangen gezet. Toen dit bekend werd, waren de poppen aan het dansen en kwamen ook van buiten Bishkek mensen naar de regeringsgebouwen om te protesteren. De broer van Bakijev, hoofd van de veiligheidsdienst, gaf opdracht om te schieten en toen was het hek van de dam. Deze beelden hebben we wereldwijd op tv gezien.

Het gevolg

Een interimregering onder leiding van Roza Otoenbajeva, voormalig minister van Buitenlandse Zaken, werd snel gevormd en na een dag was het duidelijk dat Bakijev het veld moest ruimen. Hij vertrok met familie naar het zuiden, waar hij meende nog veel steun te hebben. Uiteraard had hij daar de steun van zijn familie die haar rijkdom geheel aan hem te danken heeft.
Roza Otoenbajeva heeft aangekondigd dat er over zes maanden nieuwe verkiezingen gehouden zullen worden voor een democratisch parlement. De prijsverhogingen op energie heeft zij met onmiddellijke ingang ongedaan gemaakt.

De interimregering stelde alles in het werk om de situatie zo snel mogelijk te normaliseren. In Bishkek lukte dat binnen enkele dagen; iedereen wil niets liever dan dat. Scholen zijn weer open, winkels en bedrijven gaan weer aan het werk. Zolang Bakijev echter nog in het land is, is de oorzaak van de spanningen niet verdwenen.
Bakijev roept de zuiderlingen op voor een demonstratie in Osh waarbij hij een redevoering zal houden. Er komen duizenden mensen op af. Als hij zijn toespraak begint, blijkt echter dat de meeste mensen voor een tegendemonstratie zijn gekomen en hem weg willen hebben. Hij wordt uitgejouwd en moet zijn toespraak afbreken. Zijn veiligheidmensen schieten een paar keer in de lucht om hem de kans te geven te vertrekken. Volgens de Kyrgyzische pers vertrekt hij ‘zeer depressief ‘ weer naar Jalal-Abad. Hij krijgt een vrijgeleide aangeboden van de interimregering op voorwaarde dat hij officieel aftreedt.
Het kost nog een dag voordat hij mede onder druk van de VS, Rusland en de OVSE toegeeft en vrijdag jongstleden per vliegtuig vertrekt naar Kazachstan. Hier tekent hij zijn ontslag. Vandaar is hij vertrokken naar Wit-Rusland dat hem zou hebben uitgenodigd.
Ook in het zuiden is nu de rust weergekeerd.

Men kan weer zonder probleem reizen in Kyrgyzstan. Op het platteland is überhaupt heel weinig te merken geweest van de onlusten; in de steden is men weer over gegaan tot de orde van de dag.
De directe aanleidingen tot de onlusten zijn verdwenen (Bakijev en de prijsverhogingen). De meeste mensen zijn vol goede moed dat het nu echt anders zal worden; sommigen blijven toch wat sceptisch en willen eerst zien dat de nieuwe regering werkelijk in staat is wat te doen aan de armoede. Dit zal na de verkiezingen in oktober, wanneer er een nieuw parlement en regering is, echter pas duidelijk worden.

Adri de Koning
Bunnik, 18 april 2010